Aslında kalp krizi çoğu zaman bir anda başlamaz. Damar hastalığı yıllar içinde sessizce gelişir. Kalp krizini başlatan olay ise çoğu zaman bu sessiz hastalığın son aşamasıdır.
Kalp kası neden sürekli kana ihtiyaç duyar?
Kalbimiz durmadan çalışan bir kastır. Vücudumuzdaki diğer kaslardan farklı olarak gece gündüz hiç dinlenmez. Bu nedenle oksijen ve besin ihtiyacı da sürekli devam eder.
Kalp kasına bu oksijen ve besinleri taşıyan damarlar koroner damarlar olarak adlandırılır.
Bu damarlardan biri aniden tıkanırsa, o damarın beslediği kalp kası oksijensiz kalır ve dakikalar içinde hasar görmeye başlar. Bu duruma kalp krizi (miyokard enfarktüsü) denir.
Damar neden hastalanır?
Koroner damarlar genç yaşlarda genellikle pürüzsüz ve esnektir. Ancak yıllar içinde bazı risk faktörleri damar duvarına zarar verir.
En önemli risk faktörleri şunlardır:
Sigara kullanımı
Yüksek LDL (kötü) kolesterol
Yüksek tansiyon
Diyabet
Obezite
Hareketsiz yaşam
Genetik yatkınlık
Bu faktörler damar iç yüzeyinde mikroskobik hasarlar oluşturur.
Vücut bu hasarı onarmaya çalışırken LDL kolesterol damar duvarına girer. Ardından bağışıklık hücreleri bu bölgeye gelir ve zamanla burada yağ, iltihap hücreleri ve bağ dokusundan oluşan bir aterosklerotik plak gelişir.
Sağlıklı referansEnine kesit
Enine kesitlerSağlıklı · mevcut evre
Arter duvarı · endotelYırtılmış fibröz başlık · pıhtı · kritik akım
Rüptür + trombüs
Yırtılmış fibröz kapak, akışı engelleyen bir trombüs oluşumunu tetikler.
Aterosklerotik plak nedir?
Halk arasında buna çoğu zaman "damar kireçlenmesi" denir. Ancak gerçekte olay yalnızca kireç birikmesi değildir.
Plağın içinde;
LDL kolesterol
Bağışıklık hücreleri
Yağ artıkları
İltihabi hücreler
Bağ dokusu
bulunur.
Plağın üzeri ise ince bir kapak (fibröz kapak) ile örtülüdür.
Bu plak yıllar boyunca yavaş yavaş büyüyebilir.
Kalp krizine her zaman en büyük darlık mı neden olur?
Hayır.
Bu en sık yanlış bilinen konulardan biridir.
Çok ileri derecede daralmış damarlar göğüs ağrısına neden olabilir. Ancak kalp krizlerinin önemli bir kısmı, aslında orta derecede daralma yapan fakat yapısı kırılgan (vulnerabl) olan plaklardan kaynaklanır.
Yani damarın en dar yeri her zaman en tehlikeli yer değildir.
Plak neden yırtılır?
Bunun tek bir nedeni yoktur.
Yıllar süren iltihabi süreç nedeniyle plağın üzerindeki koruyucu kapak zamanla incelip zayıflayabilir.
Bazen;
kontrolsüz tansiyon yükselmesi,
sigara,
yoğun stres,
ani fiziksel efor,
devam eden damar içi iltihap
gibi etkenler de bu kırılgan kapağın yırtılmasını kolaylaştırabilir.
Plak yırtılınca ne olur?
İşte kalp krizini başlatan olay çoğu zaman budur.
Plağın iç kısmı normalde kan ile temas etmez.
Kapak yırtıldığında bu içerik kan dolaşımıyla karşılaşır.
Vücudumuz bunu adeta bir yara oluşmuş gibi algılar.
Bunun üzerine trombositler hızla bölgeye gelir.
Ardından pıhtılaşma sistemi devreye girer ve kısa sürede burada büyük bir kan pıhtısı (trombüs) oluşabilir.
Bu pıhtı damarı tamamen ya da tama yakın şekilde tıkayabilir.
Damar tıkanınca kalpte ne olur?
Damar kapandıktan sonra kalp kasına oksijen ulaşamaz.
İlk dakikalarda kalp kası yalnızca oksijensiz kalır.
Ancak damar uzun süre kapalı kalırsa hücreler geri dönüşümsüz şekilde ölmeye başlar.
Bu nedenle kalp krizinde geçen her dakika çok değerlidir.
Erken müdahale ile damar yeniden açılabilirse daha fazla kalp kası kurtarılabilir.
Bu nedenle kardiyolojide sık kullanılan ifade şudur:
"Zaman kastır."
Kalp krizini tamamen önlemek mümkün müdür?
Her zaman mümkün olmayabilir.
Ancak riski önemli ölçüde azaltmak mümkündür.
Bunun için;
sigarayı bırakmak,
LDL kolesterolü hedef düzeylerde tutmak,
tansiyonu kontrol etmek,
diyabeti iyi yönetmek,
düzenli egzersiz yapmak,
sağlıklı beslenmek,
doktorun önerdiği ilaçları düzenli kullanmak
aterosklerotik plakların ilerlemesini ve yeni plak oluşumunu önemli ölçüde azaltabilir.
Akılda Kalması Gerekenler
Kalp krizi çoğu zaman yıllar içinde gelişen damar hastalığının sonucudur.
Kalp krizini başlatan olay genellikle aterosklerotik plağın yırtılmasıdır.
Plak yırtıldığında oluşan pıhtı damarı aniden tıkayabilir.
Damar açılmadıkça kalp kası zarar görmeye devam eder.
Erken tanı ve hızlı tedavi kalp kasının korunmasını sağlar.
Kaynaklar
Libby P. The changing landscape of atherosclerosis. Nature. 2021;592:524-533.
Braunwald's Heart Disease. Elsevier; 2022.
European Society of Cardiology. 2023 ESC Guidelines for the management of acute coronary syndromes.
American Heart Association Scientific Statement on the Pathobiology of Atherosclerosis and Acute Coronary Syndromes.
