Bu yazımızda kalp yetersizliği hastalarının günlük yaşamda dikkat etmesi gereken önemli noktaları güncel bilimsel kılavuzlar eşliğinde özetliyoruz.
Her gün tartılmak gerekir mi?
Özellikle daha önce vücudunda sıvı birikimi gelişmiş hastaların düzenli kilo takibi yapması yararlıdır. Tartılma mümkünse:
Sabah saatinde,
Tuvalet sonrasında,
Kahvaltıdan önce,
Benzer kıyafetlerle,
Aynı tartıda
yapılmalıdır.
Kısa sürede ortaya çıkan kilo artışı yağlanmadan çok sıvı birikiminin erken işareti olabilir. ESC hasta bilgilendirme kaynakları, üç gün içinde 2 kilogramdan fazla kilo artışında doktor veya kalp yetersizliği ekibiyle iletişime geçilmesini önermektedir. Ancak hastaya özel alarm sınırı farklı belirlenebilir.
Tuz tamamen kesilmeli mi?
Tuzun tamamen sıfırlanması çoğu hasta için gerekli değildir; fakat aşırı tuz tüketiminden kaçınılmalıdır. Fazla tuz, vücutta su tutulmasını artırarak bacak şişliği, kilo artışı ve nefes darlığını kötüleştirebilir.
Özellikle şu ürünlerin tüketimi sınırlandırılmalıdır:
Salamura ve turşu
İşlenmiş et ürünleri
Hazır çorbalar
Paketli atıştırmalıklar
Konserve ürünler
Hazır soslar
Çok tuzlu peynir ve zeytin
Fast-food ürünleri
Tuz kısıtlamasının derecesi hastaya göre değişir. Çok katı tuz kısıtlamasının her kalp yetersizliği hastasında daha iyi klinik sonuç sağladığı kesin olarak gösterilmiş değildir. Bu nedenle en güvenli hasta mesajı “yemeğe ilave tuz eklememek ve yüksek tuz içeren işlenmiş gıdaları azaltmak” şeklindedir.
Günlük sıvı miktarı kısıtlanmalı mı?
Her kalp yetersizliği hastasının sıvısını katı biçimde kısıtlaması gerekmez. Aşırı sıvı tüketiminden kaçınmak önemlidir; ancak sıvı miktarı hastanın klinik durumuna göre belirlenmelidir.
İleri kalp yetersizliği, belirgin ödem, tekrarlayan sıvı yüklenmesi veya kandaki sodyum düzeyinin düşmesi gibi durumlarda doktor günlük sıvıyı genellikle 1,5–2 litre ile sınırlandırabilir. Stabil ve sıvı yükü bulunmayan hastalarda ise rutin katı sıvı kısıtlaması çoğu zaman gerekli değildir. Sıcak hava, ateş, ishal veya kusma sırasında sıvı ihtiyacı değişebileceği için hasta kendi başına sabit bir kısıtlama uygulamamalıdır.
Su dışında çay, kahve, çorba, ayran, süt, meyve suyu ve sulu yiyeceklerin de toplam sıvı alımına dâhil olduğu unutulmamalıdır.
Kalp yetersizliği olan hasta egzersiz yapabilir mi?
Stabil kalp yetersizliği olan hastalarda düzenli fiziksel aktivite önerilir. Egzersiz, kalbin ejeksiyon fraksiyonunu her hastada artırmasa bile:
Efor kapasitesini,
Kas gücünü,
Nefes darlığını,
Günlük yaşam performansını,
Yaşam kalitesini
iyileştirebilir. Düzenli egzersiz eğitimi ve kardiyak rehabilitasyon, uygun hastalarda kılavuzlar tarafından önerilmektedir.
Başlangıç için çoğu stabil hastada düz zeminde kısa yürüyüşler uygundur. Örneğin 5–10 dakikalık yürüyüşlerle başlanıp süre, hastanın toleransına göre kademeli olarak artırılabilir. Egzersiz sırasında konuşmayı engelleyecek derecede nefes darlığı, göğüs ağrısı, baş dönmesi, bayılma hissi veya belirgin çarpıntı gelişirse egzersiz bırakılmalı ve tıbbi değerlendirme yapılmalıdır.
Akut kötüleşme, istirahatte nefes darlığı, yeni gelişen ödem veya hızlı kilo artışı varsa yoğun egzersize başlanmamalıdır.
İlaçlar her gün aynı saatte mi kullanılmalı?
İlaçların düzenli ve reçete edildiği şekilde kullanılması kalp yetersizliği tedavisinin en önemli parçalarından biridir. Hasta kendisini iyi hissettiğinde ilaçlarını azaltmamalı veya kesmemelidir.
Günlük kullanım için:
İlaç kutusu kullanmak,
Telefon hatırlatıcısı kurmak,
Güncel ilaç listesini yanında taşımak,
Bitmeden önce reçete yenilemek
yararlı olabilir.
İdrar söktürücü ilaçların saati, gece sık idrara kalkmayı azaltmak amacıyla çoğu zaman sabah veya erken öğleden sonra planlanır; ancak doz ve kullanım saati mutlaka hastanın doktorunun önerisine göre olmalıdır.
Ağrı kesiciler güvenli midir?
Kalp yetersizliği hastaları, özellikle ibuprofen, diklofenak, naproksen ve benzeri nonsteroid antiinflamatuvar ilaçları doktor önerisi olmadan kullanmamalıdır. Bu ilaçlar vücutta tuz ve su tutulmasını artırabilir, böbrek fonksiyonlarını bozabilir ve kalp yetersizliğini kötüleştirebilir. AHA/ACC/HFSA kılavuzu, bu ilaçların düşük ejeksiyon fraksiyonlu kalp yetersizliğinde mümkün olduğunca kaçınılması gereken ilaçlar arasında olduğunu belirtir.
Bitkisel ürünler, gıda takviyeleri ve reçetesiz satılan ilaçlar da kalp yetersizliği ilaçlarıyla etkileşebilir. Bu nedenle “doğal” olduğu için otomatik olarak güvenli kabul edilmemelidir.
Tansiyon ve nabız takip edilmeli mi?
Evde düzenli tansiyon ve nabız ölçümü özellikle ilaçların yeni başlandığı veya dozlarının artırıldığı dönemlerde yararlı olabilir. Ölçümler:
Beş dakika dinlenildikten sonra,
Oturur pozisyonda,
Uygun manşetli cihazla,
Benzer saatlerde
yapılmalıdır.
Belirgin tansiyon düşüklüğü, bayılma, yeni başlayan hızlı veya düzensiz nabız, istirahatte belirgin nabız yüksekliği gibi durumlarda doktorla iletişime geçilmelidir. Hastanın yalnızca sayıların peşinden gitmesi değil, baş dönmesi, halsizlik ve nefes darlığı gibi belirtileri de dikkate alması gerekir.
Sigara ve alkol kullanılabilir mi?
Sigara ve diğer nikotin ürünleri bırakılmalıdır. Sigara, koroner damar hastalığını ve damar hasarını artırır; kalp yetersizliği prognozunu olumsuz etkileyebilir.
Alkol konusunda tek bir sınır bütün hastalara uygulanamaz. Alkole bağlı kardiyomiyopati, ileri kalp yetersizliği veya ritim bozukluğu bulunan hastalarda tamamen bırakılması gerekebilir. Alkol, tansiyon düşüklüğünü ve ritim bozukluklarını artırabileceği gibi bazı ilaçlarla da etkileşebilir. Bu nedenle alkol kullanımı bireysel olarak değerlendirilmelidir.
Beslenme nasıl olmalıdır?
Genel yaklaşım; sebze, meyve, tam tahıl, baklagil, balık ve zeytinyağının ön planda olduğu, işlenmiş gıdaların ve doymuş yağların azaltıldığı dengeli bir beslenme modelidir. Aşırı kilo varsa kontrollü kilo kaybı yararlı olabilir; ancak ileri kalp yetersizliği olan bazı hastalarda istemsiz kilo kaybı ve kas erimesi de ciddi bir sorun olabilir.
Bu nedenle her kilo kaybı olumlu kabul edilmemelidir. İştahsızlık, kas kaybı veya belirgin güçsüzlük gelişen hastalar beslenme açısından değerlendirilmelidir. ESC hasta kaynakları sağlıklı vücut ağırlığının korunmasını ve dengeli beslenmeyi öz bakımın temel parçaları arasında saymaktadır.
Uyku önemli midir?
Yeterli ve düzenli uyku genel sağlık açısından önemlidir. Horlama, uykuda nefes durması, gece sık uyanma ve gündüz aşırı uyku hâli varsa uyku apnesi açısından değerlendirme gerekebilir. Uyku apnesi; hipertansiyon, ritim bozukluğu ve kalp yetersizliğinin kontrolünü güçleştirebilir.
Gece nefes darlığıyla uyanmak veya daha fazla yastıkla yatma ihtiyacı ise yalnızca kötü uyku olarak değerlendirilmemelidir; kalp yetersizliğinin kötüleşme belirtisi olabilir.
Aşılar önemli midir?
Kalp yetersizliği hastalarında solunum yolu enfeksiyonları hastalığın kötüleşmesine ve hastane yatışına yol açabilir. Bu nedenle influenza, COVID-19 ve uygun yaş veya risk grubunda pnömokok aşılarının güncel tutulması önemlidir. Aşı programı yaşa, eşlik eden hastalıklara ve ulusal önerilere göre planlanmalıdır.
Hangi belirtilerde doktora başvurulmalıdır?
Aşağıdaki değişiklikler kalp yetersizliğinin kötüleşmesini gösterebilir:
Üç gün içinde 2 kilogramdan fazla kilo artışı
Bacaklarda veya karında artan şişlik
Yürüyüş mesafesinin belirgin azalması
Gece nefes darlığıyla uyanma
Daha fazla yastık kullanma ihtiyacı
Yeni başlayan veya artan çarpıntı
İdrar miktarında belirgin azalma
Sürekli öksürük veya hırıltı
İştahsızlık ve karında şişkinlik
Bu belirtilerde hasta kendi kendine ilaç dozu değiştirmek yerine kalp yetersizliği ekibiyle iletişime geçmelidir. Hekim tarafından önceden verilmiş yazılı bir diüretik ayarlama planı varsa bu plana uyulabilir. ESC hasta kaynakları hızlı kilo artışı, artan nefes darlığı ve ödemi temel uyarı işaretleri arasında göstermektedir.
Hangi durumda acil yardım gerekir?
Aşağıdaki durumlarda gecikmeden 112 aranmalıdır:
İstirahatte başlayan veya hızla artan ciddi nefes darlığı
Göğüste baskı veya sıkışma
Bayılma
Dudaklarda morarma
Soğuk terleme ve bilinç bulanıklığı
Köpüklü veya pembe balgamla birlikte ciddi nefes darlığı
Şiddetli ve uzun süren çarpıntıyla birlikte baş dönmesi
Ciddi ve kalıcı nefes darlığının acil değerlendirilmesi gerektiği ESC hasta bilgilendirme kaynaklarında da özellikle vurgulanmaktadır.
Hastanın günlük kontrol listesi
Hasta bilgilendirme yazısının sonunda şu kısa kutu kullanılabilir:
Her gün kendinize şu beş soruyu sorun:
İlacımı düzenli aldım mı?
Kilomda hızlı artış var mı?
Nefes darlığım veya bacak şişliğim arttı mı?
Bugün gücümün yettiği kadar hareket ettim mi?
Fazla tuzlu veya işlenmiş gıda tükettim mi?
Son mesaj
Kalp yetersizliğinde küçük günlük alışkanlıklar önemlidir. Düzenli ilaç kullanımı, kilo ve belirtilerin takibi, tuzun azaltılması ve hastanın durumuna uygun fiziksel aktivite; kötüleşmenin erken fark edilmesine yardımcı olur. Ancak sıvı, tuz, egzersiz ve idrar söktürücü planı her hasta için aynı değildir; kardiyoloji ekibi tarafından kişiselleştirilmelidir.
Kaynaklar:
McDonagh TA, Metra M, Adamo M, et al. 2023 Focused Update of the 2021 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure. European Heart Journal. 2023;44(37):3627-3639. doi:10.1093/eurheartj/ehad195.
Heidenreich PA, Bozkurt B, Aguilar D, et al. 2022 AHA/ACC/HFSA Guideline for the Management of Heart Failure. Circulation. 2022;145(18):e895-e1032. doi:10.1161/CIR.0000000000001063.
Ponikowski P, Voors AA, Anker SD, et al. 2021 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure. European Heart Journal. 2021;42(36):3599-3726. doi:10.1093/eurheartj/ehab368.
Heart Failure Association (HFA) of the ESC. Heart Failure Matters – Patient Education Resource. Öz bakım, günlük kilo takibi, tuz ve sıvı yönetimi, egzersiz ve uyarı belirtileri. https://www.heartfailurematters.org
Taylor RS, Long L, Mordi IR, et al. Exercise-Based Rehabilitation for Heart Failure. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2019;4:CD003331. doi:10.1002/14651858.CD003331.pub5.
Piepoli MF, Corrà U, Adamopoulos S, et al. Secondary prevention through cardiac rehabilitation: Physical activity counselling and exercise training. European Heart Journal. 2010;31(16):1967-1974. doi:10.1093/eurheartj/ehq236.
Writing Committee Members, 2022 AHA/ACC/HFSA Guideline. Bölümler: Self-care, patient education, cardiac rehabilitation, lifestyle interventions ve pharmacological therapy. Circulation. 2022.
